Den Haag is Den Haag niet meer


Wie anno 2011 Den Haag nadert, ongeacht vanuit welke richting, gelooft zijn ogen niet. In de stad voltrekt zich een stedebouwkundige metamorfose die zijn weerga niet kent. Zie de bovenstaande foto. Dondert dat nu echt, een paar torentjes meer of minder? Ja. Het aangezicht en karakter van Den Haag worden voor eeuwig volledig op zijn kop gezet.

Al 8 eeuwen lang is Den Haag een stad waar kerk en staat hand in hand de dienst uitmaken. Die machtsbasis reflecteert zich even zo lang in de lokale architectuur die zich traditioneel kenmerkt door ruime lanen geflankeerd door chique laagbouw, op de kruispunten geaccentueerd door een kerk of een ambtelijk instituut.

Photobucket
(Het centrum van Den Haag zal voor eeuwig veranderen)

Nadat in de Tweede Wereldoorlog grote delen van het Haagse Spuikwartier door bombardementen werden vernietigd, zag een nieuwe generatie ontwerpers gelegenheid om voorstellen te doen voor een moderne grootstedelijke ontwikkeling zoals reeds in Rotterdam het geval was.

De belangrijkste exponent van die trend was het ‘Plan Nervi’ uit 1962. Door een initiatief van de Wassenaarse projectontwikkelaar Reinder Zwolsman schetste de Italiaanse architect Pier Luigi Nervi een toren van 140 meter hoog aan de Schedeldoekshaven.

Photobucket
(Den Haag is Den Haag niet meer?)

De Hagenaars waren verbijsterd over dit plan. Buiten een paar zendmasten en schoorstenen in afgelegen provincies was de Dom van Utrecht met een hoogte van 112 meter al 6 eeuwen het hoogste gebouw van Nederland. Hoe onzalig was het idee om een ordinair ambtenarenkantoor uitgerekend in laagbouwstad Den Haag die heiligheid te laten overtroeven. Een hoogte van 140 meter: zoiets zou nooit en te nimmer in het Haagse mogen gebeuren!

Maar was dat plan Nervi echt zo fout? Dat vraag ik mij af. Het plan voorzag in een zeer hoge concentratie arbeidsplaatsen op een voor de stad cruciale plek die dat goed kon gebruiken. Het plan liet voldoende ruimte in de omgeving om in een later stadium woningen en voorzieningen toe te voegen. De toren zelf was weliswaar eentonig van vorm maar had door zijn grote glasoppervlak, lichtdoorlating en slankheid een bijzondere uitstraling die de stad nationaal en internationaal meer gezicht had kunnen geven.

Maar het plan bleek zo controversieel dat het leidde tot diepe tegenstellingen in de Haagse gemeentepolitiek en heftige protesten onder de Haagse burgerij. In 1964 sneuvelde het plan Nervi definitief door tussenkomst van de Raad van State. In die procedure werd de maximale bouwhoogte voor het Haagse centrum rigoureus vastgesteld op 70 meter. Door symbolisch vast te klikken op de helft van het plan Nervi hoopte de conservatieve Haagse architectuurlobby een klinkende en duurzame overwinning te boeken. Dat was inderdaad het geval, maar het liet de stad achter met een nog dieper hoogbouwtrauma dan er al was. En dat had onvermoede gevolgen.

Want in 1967 werd alsnog een deel van het plan Nervi uitgevoerd in de vorm van het toenmalige ‘Transitorium’. Op de plek van het jammerlijk afgebrande gebouw voor Kunsten en Wetenschappen verscheen een met 70 meter half zo hoge maar minstens even eentonige toren als de oorspronkelijk door Nervi geprojecteerde hoogbouw. Maar het ergste was dat het gebouw door de opgelegde maximale bouwhoogte op iedere verdieping de maximale breedte van het kavel moest benutten. Zo ontstond een volkomen rechthoekige en fantasieloze architectuur die de lichtinval voor omliggende panden maximaal blokkeerde. De burgerij was dan ook verontwaardigd over dit gebouw.

Nadat de woede over het Transitorium 12 jaar had kunnen sudderen werd de Haagse bevolking in 1979 door een nieuw stel misbaksels opgeschrikt. Vlak naast het Transitorium verrezen de ministeries van BZK en Justitie in de vorm van 2 onooglijke bouwblokken van wederom 70 meter hoog. Door het geforceerd opleggen van de maximale bouwhoogte ontstond net zoals bij het Transitorium noodgedwongen een foeilelijke koelkast-architectuur. Het ging nu zelfs om 2 pal naast elkaar geplaatste torens die het zicht op en de doorgang naar het centrum vanuit het achtergelegen stadsdeel goeddeels blokkeerden.

De hele stad begreep dat het centrum van Den Haag bij een volgende bouwgolf een nieuwe koers moest varen. Tussen 1985 en 1995 werd dan ook een groot aantal gebouwen in het Spuikwartier opgeleverd waarbij de architectuur vernieuwend genoemd kan worden. Het Danstheater, de dr. Anton Philipszaal, het Theatercentrum, het Ministerie van VROM en het immense Stadhuis zijn tot de verbeelding sprekende voorbeelden. Ook de zeer omstreden ‘Zwarte Madonna’ hoort binnen deze reeks. Maar nog geen enkele van deze gebouwen durft het aan om de hoogte te kiezen. Het hoogbouwtrauma van Den Haag is nog zo diep geworteld dat het Spuikwartier consequent wordt bebouwd met liggende en dus vaak veel ruimte verspillende architectuur die weinig toevoegt aan de zichtbaarheid en oriëntatie van de stad.

In de jaren ’90 vindt een belangrijke wending plaats. De stad realiseert zich dat, bij continuering van het beleid, spoedig ieder kavel in het centrum zal zijn volgebouwd met op elkaar lijkende en vanuit stedebouwkundig opzicht onpraktische blokkendozen. Daarom stelt de Haagse gemeenteraad in 1993 na veel discussie een hoogbouwnota vast waarin de de maximale bouwhoogte voor het centrum wordt opgetrokken naar 120 meter. Bij de invulling van het project De Resident wordt gekozen voor een historiserende architectuur met veel variatie in materialen, vormen en hoogtes. Het opvallendste element wordt gevormd door Castalia. Castalia behelst een ingrijpende verbouwing van het in 1967 gebouwde Transitorium waarbij de hoogte wordt verlegd naar 104 meter. De vroegere norm van 70 meter wordt overtuigend doorbroken.

In 2001 stelt de Haagse gemeenteraad een nieuwe hoogbouwnota vast waarin de maximale bouwhoogte voor het centrum wordt verlegd naar 140 meter. Maar pas in 2003 wordt de vloek van Nervi definitief verbroken. Ruim 40 jaar na dato wordt in Den Haag de Hoftoren opgeleverd die met 141,90 meter de magische maar tegelijkertijd vervloekte bouwhoogte van het plan Nervi uit 1962 doorbreekt.

Met het opleveren van de Hoftoren was kennelijk het hek van de dam. Want in 2008 startte, na sloop van de Zwarte Madonna, de bouw van de nieuwe ministeries van BZK en Justitie. Beide torens worden 146 meter hoog. Op het zelfde terrein wordt ook een woontoren van 131,50 meter gerealiseerd. En passant wordt het Babyloncomplex op dit moment uitgebreid met 2 torens van 141,70 en 101,60 meter hoogte.

Het centrum van Den Haag zal door deze stedebouwkundige ingreep voor eeuwig haar karakter van laagbouwstad verliezen. Deze torens zullen vanaf tientallen kilometers afstand en vanuit vele onvermoede plaatsen zichtbaar zijn. Om de metamorfose in een rangorde uit te drukken: hiermee zijn de nummers 1,2,4,6 en 9 van de top 10 van hoogste gebouwen van Den Haag allemaal tegelijk in aanbouw.

Ja, hoogbouw levert voor een aantal mensen een beperking van de lichtinval op. Ja, de kans is groot dat door deze hoogbouw een paar nieuwe stedelijke tochtgaten zullen ontstaan. Ja, er zijn mensen die dit niet mooi vinden.

Maar de kansen en opbrengsten van dit type stedebouw zijn evident. Concentraties van hoogbouw geven een stad tot tientallen kilometers afstand een herkenbaar gezicht en vergroten de mogelijkheden tot oriëntatie. Het grondgebruik is efficiënter waardoor toch al schaarse ruimte voor andere functies kan worden benut. Het creëert voor duizenden gebruikers en bewoners een unieke woon- of werkplek met een fenomenaal uitzicht. Een herkenbare skyline maakt een stad meer aantrekkelijk voor vestiging van winkels. Ook horeca en culturele voorzieningen vestigen zich graag op plekken waar veel mensen bij elkaar leven op een klein stukje grond. Het trekt hoogwaardige bedrijvigheid en toerisme aan. Het stimuleert de vestiging van hoog opgeleide burgers. En het creëert een aantrekkelijk en herkenbaar vestigingsklimaat voor buitenlands kapitaal. Hoogbouwconcentraties hebben zich, vooral in het buitenland, herhaaldelijk bewezen als aanjagers van de economie.

Hoe de voor- en nadelen van deze stedebouwkundige metamorfose ook zullen uitpakken, één ding weten wij zeker. De ingezette veranderingen zijn onherroepelijk en duren een eeuw of langer. Daardoor zal Den Haag nooit meer hetzelfde zijn.


(5844 views)

12 Comments on Den Haag is Den Haag niet meer

  1. Ton van Weel // January 2, 2011 at 12:15 pm //

    Den Haag is inderdaad een slap aftreksel van Rotterdam aan het worden. Al die onzinnige torens zijn mij een doorn in het oog. Alleen maar om de vette egos van wethouders en gemeenteraad te strelen! Straks staan ze toch allemaal leeg. En wie kan dat allemaal betalen? Wij, de gewonen man!

  2. Zo komt die oievaar dus nevah nooit meer terug he!!!

  3. Den haag wordt ieder jaar leliker door de nuewe bouw vooral bij het centaal staton wordt het erger end erger, waar om dooen wij daar als hageneezen niks aan enijsen we onze srtadd terugg zoals hij voeger was!!!!!!!!!

  4. Jullie stelletje “klein denkende” kaaskoppen. uiteindelijk bouwen we een beetje “normaal” in nederland. Kijk maar naar bepaalde wijken in Lelystad. Brede lanen, grote kavels, een beetje “normale” huizen….niet dat kleine kneuterige hollandse. buitenlanders lachen ons altijd uit……laten we een keer normaal doen in dit land.

  5. Machiel de Vries // July 28, 2011 at 2:13 pm //

    Wat er verder ook van zij, dit blijft toch een klassieker! Voor de Zoetermeerders, die eventueel willen meezingen, het is de karaoke-versie!

    Zie hier: http://www.youtube.com/watch?v=ptGJ8wzeGDE

  6. Machiel de Vries // July 28, 2011 at 2:15 pm //

    Hans, pas op: ik heb iets geplaatst en dat is waarschijnlijk tussen de spam gekomen! Kijk ff na alsjeblieft, nostalgisch filmpje ;-)

  7. Administrator // July 28, 2011 at 9:48 pm //

    Bedankt, inderdaad een topklassieker. Vreemd dat je comment in de spambox terecht kwam. Is wel vaker gebeurd. Misschien komt het door kpnmail.

  8. Hmm, ik vind hoogbouw erg leuk maar Nederland moet juist zo blijven mooi oud. Kan me dan niet schelen wat de buitenlanders dan zeggen zo is NL!

  9. Die torens zijn geweldig. Zoals een stad hoort te zijn. Groot en gedurfd denken, daar staan die torens voor mij voor. Ik zie ook niet zozeer in wat vloekt in het aangezicht. Het oude centrum is nog altijd het oude centrum, dat zie je toch niet in de lucht.
    Bovendien zijn al die bedrijven, ministeries, goed voor de economie. Het is de tijd waarin we leven. Den Haag verdient voor mij complimenten dat het ook op deze manier vanalles aandurft. Ga zo door!

  10. Ik heb in Den Haag wijk 7 gewoond)rivierenbuurt)
    Gelukkig ben ik daar weggetrokken want,het was,zoals in andere Haagse achterbuurten,niet om te leven,achterbuurten,die hun weerga over de gehele wereld niet kenden Het is alleen maar toe te juichen,dat al dit oude gedoe eindelijk gesloopt is En er nieuwbouw voor in de plaats is gekomen.
    Zij het dan ook kantoorgebouwen,maar toch
    Echter,de laagbouw telt hier niet meer,de ruimtelijke lanen,die voor de bewoner tot leefbaarheid zouden moeten leiden.
    Waar moet de lagerbetaalde in die stad nog verder heen,was al veel eerder een voorwerp van aanhoudende zorg! En,daarom trok men naar Zoetermeer.
    En,..niet behorende tot die laagbetaalden,wie had er dan nog behoefte,om zich in dit conglomeraat te vestigen?
    Den Haag draagt die geschiedenis al lang in zich,maar het is mbt tot dit alleen maar veel slechter geworden.
    Is het vreemd,dat vele mensen nu naar het Noorden trekken?

  11. Theo Beckers // August 8, 2012 at 12:49 am //

    Ik woon pas 6 jaar in Den Haag, in het centrum nog wel, maar hoe kil de entree is (kille tochtgat Centraal Station richting Spuiplein) geeft al aan hoe onbelangrijk men ( Gemeentebestuur)het vindt/vond om mensen (zakenlui, toeristen etc.) een warm onthaal te geven en een rede te geven om vaker terug te komen. Een rechthoekig blok beton als eindpunt van de trein bij het Centraal Station, alsof hier de wereld ophoudt. Kille ministeries rondom. Een paar mooie torens, waaronder de nieuwe en een warme architectuur in de rivierenbuurt vlak naast en achter het Azivo gebouw zijn enkele pluspunten. Ik heb foto’s gezien hoe het centrum vroeger was, waarom alles droogleggen en het karakter van een stads centrum verfoeien. Kijk eens naar bijvoorbeeld Amsterdam. Ook ná het centrum houdt de wereld op, of het moet al de buurten zijn waar de consulaten liggen en de buurten waar de toeristen langs komen richting Scheveningen. De rest is heel onaantrekkelijk, smerig en vaak verpauperd. Kom eens met de trein aan op Hollands Spoor. De stationsweg moet een “welkom in Den Haag” zijn met een bloeiende Stationsweg, die je naar het centrum trekt. Rechts leegstaand ex-Belastingkantoor, links een al jaren dichtgespijkerd grauw hoog gebouw.

    Het komt allemaal over als “ach ja, lekker boeiend”, de mentaliteit van het grootste gros in deze stad. Dan krijg je ook nog eens een folder in de bus “Wat is jouw idee voor Den Haag 2018?” Een stad zonder muren? Nou het is eerder een stad zonder kleur, warmte, respect maar vooral van (geluids) overlast en “lekker boeiend”- mentaliteit. Jammer, want als je die dikke laag stof van de grauwe stad afhaalt, kan er iets heel moois tevoorschijn komen.

  12. Administrator // September 1, 2012 at 10:18 pm //

    Hallo Theo,

    Bedankt voor je reactie.

    Tja, die Stationsweg…
    Ben benieuwd of dat ooit nog iets wordt.
    Ziet er inderdaad nog steeds zeer onwelkom uit.
    En het zou zo mooi kunnen zijn.
    En doordat dat gebied maar niet goed van de grond komt, en de doorgang door het Station HS niet optimaal is, dreigen de achter het HS gelegen Megastores ook commercieel te worden uitgehold. Jammer, jammer…

    Hans Netten

Leave a comment

Your email address will not be published.


*